नुवाकोट, धादिङ र चितवनसम्मका नदीकिनार क्षेत्र, पुलपुलेसा, सडक, जलविद्युत् आयोजना, बजार क्षेत्र, पर्यटकीय गतिविधि र नदीसँग प्रत्यक्ष जोडिएका अन्य संरचनाको जोखिम पुनर्मूल्याङ्कन आवश्यक देखिन्छ ।
विशेषतः यसअघि आएको बाढीबाट क्षतिग्रस्त पुल, सडक र तटीय संरचना थप कमजोर अवस्थामा हुन सक्छन् । पहिलो विपद्ले कमजोर बनाएको संरचनामा दोस्रो आकस्मिक जलप्रवाह पुगेमा क्षति झन् गम्भीर हुन सक्छ । त्यसैले अहिलेको जोखिमलाई एउटा पृथक् घटना मात्र नभई पहिलो विपद्पछि उत्पन्न हुन सक्ने दोस्रो चरणको जोखिम का रूपमा हेर्नुपर्छ ।
विपद् विज्ञानले पनि यही शिक्षा दिन्छ कि प्रारम्भिक बाढी वा पहिरोपछि जोखिम समाप्त भइहाल्छ भन्ने हुँदैन । हिमाली क्षेत्रमा पहिरोले नदी थुनिनु, त्यसपछि पानी सञ्चित हुनु र केही समयपछि प्राकृतिक अवरोध कमजोर भएर भत्किनु एउटा सम्भावित श्रृङ्खलाबद्ध प्रक्रिया हो । त्यसैले नदी केही समयका लागि शान्त देखिनु मात्र सुरक्षित भएको प्रमाण होइन । वास्तविक सुरक्षा वैज्ञानिक निगरानी, आधिकारिक सूचना र जोखिमअनुसारको पूर्वतयारीमा निर्भर हुन्छ ।
अहिलेको पहिलो आवश्यकता : सतर्कता, सूचना र पूर्वतयारी
सम्भावित जोखिमको समयमा सबैभन्दा ठूलो कमजोरी डर होइन, लापरबाही हो । प्राकृतिक विपद्को सम्भावना रहेको अवस्थामा नदीकिनारमा भीड जम्मा गर्नु, बाढीको दृश्य हेर्न जानु, भिडियो बनाउन जोखिमपूर्ण स्थानमा पुग्नु वा प्रशासनको चेतावनीलाई सामान्य रूपमा लिनु अत्यन्त खतरनाक हुन सक्छ ।
त्यसैले सम्भावित जोखिम क्षेत्रमा बसोबास गर्ने नागरिकले नदी तथा खोलाबाट सुरक्षित दूरी कायम राख्नुपर्छ । पुल, नदीकिनार र अन्य जोखिमपूर्ण संरचनामा अनावश्यक आवतजावत रोक्नुपर्छ । स्थानीय प्रशासन, सुरक्षा निकाय, जल तथा मौसमसम्बन्धी आधिकारिक निकाय र स्थानीय तहबाट जारी हुने सूचनालाई निरन्तर ध्यानपूर्वक पालना गर्नुपर्छ ।
परिवारस्तरमै सम्भावित स्थानान्तरणको योजना तयार गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ । आकस्मिक अवस्था आएमा कहाँ जाने, कुन बाटो प्रयोग गर्ने, परिवारका सदस्यहरू कहाँ भेट्ने र बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक तथा विशेष सहयोग आवश्यक पर्ने व्यक्तिलाई कसरी सुरक्षित स्थानमा पुर्याउने भन्नेबारे पहिले नै स्पष्ट योजना हुनुपर्छ ।
अत्यावश्यक कागजात, आवश्यक औषधि, मोबाइल र चार्जर, टर्च, खानेपानी, सुक्खा खाद्य सामग्री, प्राथमिक उपचार सामग्री र आवश्यक कपडा तयारी अवस्थामा राख्नु व्यावहारिक सतर्कता हो । विपद् आइपरेपछि तयारी गर्नेभन्दा विपद् आउनुअघि तयारी गर्नु नै सुरक्षित र विवेकपूर्ण उपाय हो ।
नदीको जलस्तर अस्वाभाविक रूपमा बढ्नु, पानीको बहाव वा रङ अचानक परिवर्तन हुनु, माथिल्लो क्षेत्रबाट असामान्य ठूलो आवाज आउनु, नयाँ पहिरो खस्नु वा प्रशासनबाट तत्काल चेतावनी प्राप्त हुनुजस्ता संकेतलाई गम्भीर रूपमा लिनुपर्छ । यस्तो अवस्थामा दृश्य हेर्न वा थप जानकारीको प्रतीक्षा गर्दै जोखिम क्षेत्रमा बसिरहनु उचित हुँदैन । सुरक्षित अग्लो स्थानतर्फ तत्काल सर्नु नै प्राथमिकता हुनुपर्छ ।
सीमापारि विपद् : साझा जलप्रणाली, साझा जिम्मेवारी
नेपाल र चीनबीचको हिमाली सीमा केवल राजनीतिक सीमारेखा मात्र होइन, साझा नदी प्रणाली र साझा प्राकृतिक जोखिमको क्षेत्र पनि हो । माथिल्लो क्षेत्रमा उत्पन्न हुने बाढी, पहिरो, हिमताल वा प्राकृतिक तालको प्रभाव सीमापारि तल्लो क्षेत्रमा पुग्न सक्छ । त्यसैले यस्तो जोखिमलाई केवल एउटा देशको आन्तरिक समस्या भनेर हेर्न मिल्दैन ।
सूचनाको तीव्र आदानप्रदान, जलप्रवाहसम्बन्धी वास्तविक समयको तथ्याङ्क, भूउपग्रह तथा मौसमसम्बन्धी जानकारीको साझेदारी र सम्भावित आकस्मिक बाढीबारे अग्रिम चेतावनी प्रणाली अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छन् । वैज्ञानिक सूचना समयमै नेपालका सम्बन्धित निकायसम्म पुग्न सके त्यसलाई स्थानीय प्रशासन र समुदायसम्म पुर्याएर जनधनको क्षति न्यून गर्न सकिन्छ ।
सीमापारि नदी प्रणालीका सन्दर्भमा विपद् व्यवस्थापनको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण आधार सहकार्य र समयमै सूचना प्रवाह हो । नदीले राजनीतिक सीमा चिन्दैन । पानीको बहावले प्रशासनिक विभाजन मान्दैन । त्यसैले साझा जलाधारसँग जोडिएका देशहरूले साझा जोखिम व्यवस्थापनको दृष्टिकोण विकास गर्नु आजको आवश्यकता हो ।
नेपालका सम्बन्धित निकायले पनि सीमावर्ती जलाधार र नदी प्रणालीको अवस्थालाई उच्च प्राथमिकताका साथ निगरानी गर्नुपर्छ । सम्भावित जोखिमको सूचना जिल्ला प्रशासन, स्थानीय तह र तटीय समुदायसम्म तत्काल पुर्याउनुपर्छ । पूर्वसूचना प्रणाली सक्रिय राख्ने, सुरक्षा निकाय र उद्धार टोलीलाई तयारी अवस्थामा राख्ने तथा सुरक्षित आश्रयस्थलको पूर्वपहिचान गर्ने कार्यमा ढिलाइ हुनु हुँदैन ।
विपद्को प्रतीक्षा होइन, विपद्पूर्व तयारी
प्राकृतिक विपद्लाई पूर्ण रूपमा रोक्नु सधैँ मानिसको नियन्त्रणमा नहुन सक्छ । पहिरो कहिले खस्छ, नदी कहिले थुनिन्छ वा प्राकृतिक बाँध कहिले कमजोर हुन्छ भन्ने कुरा शतप्रतिशत निश्चितताका साथ भन्न सकिँदैन । तर सम्भावित जोखिम पहिचान गर्नु, वैज्ञानिक रूपमा अनुगमन गर्नु, समयमै सूचना दिनु र नागरिकलाई पूर्वतयारीमा सक्षम बनाउनु भने हाम्रो नियन्त्रणभित्रका विषय हुन् ।
विपद् व्यवस्थापनको आधुनिक अवधारणाले पनि यही कुरा स्पष्ट गर्छ-विपद् आएपछि उद्धार गर्नु मात्र पर्याप्त होइन, विपद् आउनुअघि जोखिम घटाउनु नै सबैभन्दा प्रभावकारी व्यवस्थापन हो ।अहिलेको अवस्था त्रास फैलाउने अवस्था होइन, सतर्कता बढाउने अवस्था हो । अफवाह फैलाउने समय होइन, आधिकारिक सूचना ग्रहण गर्ने समय हो । जोखिमपूर्ण क्षेत्रमा पुगेर प्रकृतिको रौद्र दृश्य हेर्ने समय होइन, परिवार र समुदायको सुरक्षाका लागि आवश्यक तयारी गर्ने समय हो ।
भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढीले हामीलाई प्रकृतिको शक्ति र मानवीय असुरक्षाको कठोर पाठ सिकाइसकेको छ । त्यही पीडा ताजा रहँदा सीमापारिको प्राकृतिक तालबाट देखिएको सम्भावित जोखिमले अर्को गम्भीर सन्देश दिएको छ — प्रकृतिका संकेतलाई हल्का रूपमा लिनु हुँदैन ।
रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, चितवन तथा भोटेकोशी–त्रिशूली नदी प्रणालीसँग जोडिएका सम्पूर्ण तटीय क्षेत्रका नागरिकले विशेष सावधानी अपनाउन आवश्यक छ । नदीबाट सुरक्षित दूरी कायम गरौँ । प्रशासन र आधिकारिक निकायका चेतावनीलाई गम्भीरतापूर्वक पालना गरौँ । अनावश्यक जोखिमपूर्ण आवतजावत रोकौँ । आपत्कालीन सामग्री तयारी अवस्थामा राखौँ । परिवार र समुदायको सुरक्षित स्थानान्तरण योजना बनाऔँ । र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, सत्यापित र आधिकारिक सूचनासँग निरन्तर जोडिइरहौँ ।
विपद् कहिले आउँछ भन्ने कुरा सधैँ हाम्रो नियन्त्रणमा हुँदैन । तर सम्भावित विपद्को सूचना प्राप्त भएपछि हामी कति सचेत हुन्छौँ, कति वैज्ञानिक ढङ्गले जोखिमको मूल्याङ्कन गर्छौँ र आफ्नो तथा आफ्ना प्रियजनको जीवन सुरक्षाका लागि कति समयमै निर्णय गर्छौँ भन्ने कुरा भने हाम्रो हातमा छ ।
भोटेकोशीको यो सम्भावित जोखिमले सरकार, प्रशासन, वैज्ञानिक समुदाय र नागरिक सबैलाई एउटै सन्देश दिएको छ-विपद् आएपछि पछुताउनुभन्दा विपद् आउनुअघि सचेत हुनु धेरै बुद्धिमानी हो ।
त्यसैले आजको आवश्यकता भय होइन, सजगता हो । अफवाह होइन, प्रामाणिक सूचना हो । निष्क्रिय प्रतीक्षा होइन, वैज्ञानिक पूर्वतयारी हो ।
सावधान रहौँ । सुरक्षित रहौँ । आधिकारिक सूचना पछ्याऔँ । र सम्भावित विपद्बाट आफ्नो मात्र होइन, परिवार, समुदाय र समग्र समाजको सुरक्षाका लागि सबैलाई सचेत बनाऔँ ।
डा.उमेशप्रसाद घिमिरे
