महेश संस्कृत गुरुकुलअन्तर्गत महेश विद्यापीठमा वि.सं. २०८३ जेठ २२ देखि २४ गतेसम्म सम्पन्न “शास्त्रीय विषय शिक्षणका समस्या र निराकरणका उपायहरू” विषयक त्रिदिवसीय गोष्ठी नेपाली संस्कृत शिक्षा क्षेत्रका लागि एउटा महत्वपूर्ण शैक्षिक, प्राज्ञिक तथा नीतिगत विमर्शमञ्चका रूपमा स्थापित भएको छ। वेद, तन्त्र, साहित्य, व्याकरण, न्याय, वेदान्त, ज्योतिष, काव्यशास्त्र तथा उपनिषद् लगायतका विविध शास्त्रीय विधाहरूको अध्यापन–अध्ययनमा विद्यमान चुनौतीहरूको पहिचान गर्दै तिनका व्यावहारिक, सैद्धान्तिक र संस्थागत समाधान खोज्ने उद्देश्यले आयोजित यस गोष्ठीमा प्रस्तुत कार्यपत्रहरूले शास्त्रीय शिक्षणको वर्तमान अवस्था, आवश्यकता र सम्भावनाको गहन विश्लेषण गरेका छन्।
यस गोष्ठीको मुख्य निष्कर्ष शास्त्रीय विषयहरूलाई केवल परम्परागत पठनपाठनमा सीमित नराखी अनुसन्धानमुखी, प्रविधिमैत्री, तुलनात्मक, विद्यार्थीकेन्द्रित तथा जीवनोपयोगी शिक्षणपद्धतिसँग आबद्ध गर्नुपर्ने आवश्यकतामा केन्द्रित देखिन्छ।
undefined
१. उपक्रम (उठान)
नेपालको संस्कृत शिक्षाले हजारौँ वर्षदेखिको ज्ञानपरम्परालाई संरक्षण गर्दै आएको छ। वेद, वेदान्त, न्याय, व्याकरण, ज्योतिष, काव्यशास्त्र, तन्त्र तथा उपनिषद् जस्ता विषयहरू केवल धार्मिक वा आध्यात्मिक अध्ययनका विषय मात्र होइनन्, तिनले मानव सभ्यताको बौद्धिक, दार्शनिक तथा सांस्कृतिक विकासको आधार निर्माण गरेका छन्।
यद्यपि बदलिँदो शैक्षिक परिवेश, प्रविधिको तीव्र विकास, विद्यार्थीहरूको रुचिमा आएको परिवर्तन, रोजगारीमुखी शिक्षाको दबाब तथा शास्त्रीय विषयप्रतिको घट्दो आकर्षणले संस्कृत शिक्षालाई नयाँ चुनौतीहरूको सामना गराइरहेको छ। यिनै चुनौतीहरूको समाधान खोज्ने उद्देश्यले आयोजित उक्त त्रिदिवसीय गोष्ठीले शास्त्रीय शिक्षाको वर्तमान अवस्थामाथि गम्भीर समीक्षा गर्दै भविष्यको मार्गचित्र प्रस्तुत गरेको छ।
२. अर्थवाद (महत्ता तथा वैशिष्ट्य)
यस गोष्ठीको विशेषता केवल कार्यपत्र प्रस्तुतिमा सीमित थिएन; यो वास्तवमा संस्कृत शिक्षाको समग्र पुनरावलोकन गर्ने एउटा प्राज्ञिक अभियान थियो।
यसका प्रमुख वैशिष्ट्यहरू निम्नानुसार देखिन्छन्—
(क) विषयगत व्यापकता
गोष्ठीमा वेद, तन्त्र, साहित्य, व्याकरण, न्याय, ज्योतिष, वेदान्त, काव्यशास्त्र, उपनिषद् तथा भाषाविज्ञानसम्मका विविध शास्त्रीय विषयहरू समेटिए।
(ख) समस्याकेन्द्रित अध्ययन
प्रत्येक कार्यपत्रले आफ्नो विषयको वास्तविक शिक्षणगत समस्याको पहिचान गरी समाधानको खोजी गरेको देखिन्छ।
(ग) अनुसन्धानमुखी दृष्टिकोण
प्रस्तुत विषयहरू केवल सैद्धान्तिक विमर्शमा सीमित नभई शिक्षण प्रक्रियाका व्यावहारिक कठिनाइ र सुधारका सम्भावनासँग जोडिएका थिए।
(घ) परम्परा र आधुनिकताको समन्वय
अधिकांश कार्यपत्रहरूले शास्त्रीय ज्ञानपरम्पराको संरक्षण गर्दै आधुनिक शैक्षिक प्रविधि र पद्धतिको उपयोग आवश्यक रहेको निष्कर्ष प्रस्तुत गरेका छन्।
undefined
३. अपूर्वता (नवीनता तथा शोधातिरिक्तता)
यस गोष्ठीको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष यसको नवीन चिन्तन हो।
यसले निम्न पक्षहरूलाई विशेष रूपमा उजागर गरेको देखिन्छ—
संस्कृत शिक्षालाई केवल स्मरणप्रधान नभई विश्लेषणात्मक बनाउनुपर्ने आवश्यकता।
शास्त्रीय ग्रन्थहरूको अध्यापनमा प्रविधिको उपयोग।
तुलनात्मक शिक्षणपद्धतिको विकास।
अनुसन्धानमुखी संस्कृत शिक्षाको प्रवर्द्धन।
विद्यार्थीको रुचि, क्षमता र समकालीन आवश्यकतासँग जोडिएको पाठ्यक्रम निर्माण।
शास्त्रीय विषयहरूलाई अन्तरविषयक अध्ययनसँग आबद्ध गर्ने दृष्टि।
विशेषतः शाङ्करवेदान्त, न्यायदर्शन, सिद्धान्तकौमुदी, उपनिषद् तथा तन्त्रजस्ता जटिल विषयहरूको शिक्षणसम्बन्धी व्यावहारिक विमर्श नेपाली संस्कृत शिक्षा क्षेत्रमा अपेक्षाकृत दुर्लभ मानिन्छ।
४. अभ्यास (विषयविश्लेषण)
प्रथम दिवस : वैदिक, तान्त्रिक र साहित्यिक शिक्षणको विमर्श
प्रा. डा. श्रीराम अधिकारी
“वेदाध्ययन, शाखासूत्र परम्परा र रुद्रपाठ”
यस कार्यपत्रले वैदिक शिक्षाको मौलिक स्वरूप, शाखा परम्पराको संरक्षण तथा रुद्रपाठको अभ्यासगत चुनौतीमाथि प्रकाश पार्दै परम्परागत वैदिक पद्धतिको पुनर्जीवन आवश्यक रहेको निष्कर्ष प्रस्तुत गरेको देखिन्छ।
सहप्रा. डा. माधव लामिछाने
“तन्त्र शिक्षणमा देखा परेका समस्या र निराकरणका उपायहरू”
तन्त्र शिक्षाप्रति समाजमा विद्यमान भ्रम, स्रोतसामग्रीको अभाव तथा प्रशिक्षित जनशक्तिको कमीलाई प्रमुख समस्याका रूपमा औँल्याउँदै वैज्ञानिक र शास्त्रीय दृष्टिकोणबाट तन्त्र शिक्षणलाई व्यवस्थित गर्नुपर्ने आवश्यकता प्रस्तुत गरिएको थियो।
उपप्रा. प्रकाश पौडेल
“संस्कृत साहित्य शिक्षणका समस्या र समाधानका उपाय”
संस्कृत साहित्यलाई केवल परीक्षा केन्द्रित नभई जीवनोपयोगी र सौन्दर्यबोधात्मक अध्ययनका रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्ने विचार यस कार्यपत्रको मूल निष्कर्ष देखिन्छ।
द्वितीय दिवस : दर्शन, व्याकरण, ज्योतिष र वेदान्तको गहन समीक्षा
उपप्रा. नारायण जोशी
वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदी शिक्षणका समस्या
जटिल सूत्ररचना, भाष्यपरम्पराको कठिनता तथा विद्यार्थीको आधारभूत तयारीको अभावलाई प्रमुख समस्याका रूपमा विश्लेषण गरिएको थियो।
सहप्रा. डा. केशवशरण अर्याल
न्यायदर्शन शिक्षणका समस्या र समाधान
तर्कपद्धति, परिभाषिक शब्दावली तथा अमूर्त अवधारणाहरूको बोध गराउन आधुनिक शिक्षण विधि अपनाउनुपर्ने सुझाव प्रस्तुत गरिएको थियो।
सहप्रा. डा. पुरुषोत्तम भट्टराई
ज्योतिष विषय शिक्षणका समस्या
सैद्धान्तिक र व्यवहारिक पक्षबीचको दूरी कम गर्दै प्रयोगात्मक शिक्षणलाई सुदृढ बनाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याइएको थियो।
उपप्रा. डा. उमेशप्रसाद घिमिरे
शाङ्करवेदान्त शिक्षणका समस्या र समाधान
अद्वैत वेदान्तका सूक्ष्म दार्शनिक तत्त्वहरूको अध्यापनमा भाषिक, वैचारिक तथा मनोवैज्ञानिक कठिनाइहरूको विश्लेषण गर्दै विद्यार्थीकेन्द्रित, उदाहरणप्रधान र तुलनात्मक शिक्षणपद्धतिको आवश्यकता प्रस्तुत गरिएको थियो।
उपप्रा. टीकानाथ अधिकारी
लघुसिद्धान्तकौमुदी तथा अष्टाध्यायी शिक्षणका समस्या
व्याकरण अध्यापनमा परम्परागत तथा आधुनिक विधिको समन्वय अपरिहार्य रहेको निष्कर्ष प्रस्तुत गरिएको थियो।
तृतीय दिवस : भाषा, काव्य, व्याकरण र उपनिषद्
उपप्रा. गणेश सुवेदी
संस्कृत भाषामा लिङ्गव्यवस्था
संस्कृत भाषाको लिङ्गप्रणालीको संरचनात्मक अध्ययन प्रस्तुत गर्दै शिक्षणलाई सरल र व्यवस्थित बनाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याइएको थियो।
उपप्राध्यापक श्रीशिवराज लामिछाने
काव्यशास्त्र शिक्षणका प्रचलित विधि शीर्षक कार्यपत्रमार्फत्
काव्यशास्त्रलाई केवल सिद्धान्तमा सीमित नराखी काव्यरसास्वादनसँग जोड्नुपर्ने सुझाव प्रस्तुत गरिएको थियो।
सहप्रा. डा. प्रकाश तिवारी
व्याकरणशास्त्र शिक्षणमा तुलनात्मक पद्धति
भाषिक तुलनात्मक अध्ययनले व्याकरण शिक्षणलाई अझ प्रभावकारी बनाउने निष्कर्ष प्रस्तुत गरिएको थियो।
उपप्रा. रोहिणीराज तिमल्सिना
उपनिषद् अध्यापनका चुनौती, समस्या र उपाय
उपनिषद् शिक्षणमा दार्शनिक गाम्भीर्य र विद्यार्थीको बौद्धिक स्तरबीच सन्तुलन कायम गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याइएको थियो।
५. फल (प्राप्ति, अवसर र उपलब्धि)
यस गोष्ठीबाट निम्न उपलब्धिहरू प्राप्त भएको देखिन्छ-
शैक्षिक उपलब्धि
शास्त्रीय विषयहरूको वर्तमान अवस्थाको सम्यक् समीक्षा।
शिक्षणका समस्या र समाधानको व्यवस्थित अभिलेखीकरण।
अनुसन्धानमुखी चिन्तनको विकास।
प्राज्ञिक उपलब्धि
विभिन्न विषयका विशेषज्ञबीच अन्तरक्रिया।
बहुआयामिक दृष्टिकोणको विकास।
नयाँ अनुसन्धानका सम्भावित क्षेत्रहरूको पहिचान।
संस्थागत उपलब्धि
संस्कृत शिक्षासम्बन्धी नीति निर्माणका लागि आधार सामग्रीको विकास।
पाठ्यक्रम सुधारका सम्भावित दिशाहरूको पहिचान।
सामाजिक उपलब्धि
संस्कृत शिक्षाप्रतिको जनविश्वास अभिवृद्धि।
शास्त्रीय ज्ञानको समसामयिक सान्दर्भिकताको पुनःस्थापना।
६.उपसंहार (बैठान/समापन)
महेश विद्यापीठमा सम्पन्न “शास्त्रीय विषय शिक्षणका समस्या र निराकरणका उपायहरू” विषयक त्रिदिवसीय गोष्ठी केवल एउटा नियमित शैक्षिक कार्यक्रम थिएन; यो संस्कृत शिक्षाको वर्तमान अवस्था, चुनौती र भविष्यबारे गरिएको गम्भीर आत्ममन्थन थियो। प्रस्तुत कार्यपत्रहरूले शास्त्रीय विषयहरूमा विद्यमान समस्याहरूको यथार्थ चित्रण मात्र गरेका छैनन्, तिनका व्यवहारिक, नीतिगत तथा शैक्षिक समाधानका सम्भावित मार्गहरू पनि उद्घाटित गरेका छन्।
समापन सत्रमा कार्यपत्र प्रस्तुतकर्ताहरूलाई सम्मान तथा प्रमाणपत्र वितरण गरिनु केवल औपचारिकता नभई ज्ञानसाधना, अनुसन्धान र शिक्षणप्रति समर्पित विद्वत्समुदायप्रतिको संस्थागत सम्मानको प्रतीक बनेको देखिन्छ।
undefined
सुझाव, प्रार्थना तथा अनुशंसा
१. प्रस्तुत सबै कार्यपत्रहरू सम्पादन गरी अनुसन्धानग्रन्थका रूपमा प्रकाशित गरिनुपर्छ।
२. यस्ता गोष्ठीहरू वार्षिक रूपमा नियमित आयोजना गरिनुपर्छ।
३. शास्त्रीय विषयहरूको डिजिटल अभिलेखीकरण र ई-शिक्षण सामग्री विकास गरिनुपर्छ।
४. विश्वविद्यालय, गुरुकुल र अनुसन्धान संस्थाबीच सहकार्य विस्तार गरिनुपर्छ।
५. संस्कृत शिक्षालाई रोजगार, अनुसन्धान र अन्तरविषयक अध्ययनसँग जोड्ने नीतिगत पहल गरिनुपर्छ।
६. प्रस्तुत निष्कर्षहरूलाई पाठ्यक्रम सुधार तथा शिक्षक प्रशिक्षण कार्यक्रममा समावेश गरिनुपर्छ।
अन्तिम निष्कर्ष
यदि शास्त्रीय शिक्षालाई युगानुकूल, अनुसन्धानमुखी, प्रविधिमैत्री तथा जीवनोपयोगी बनाउने हो भने महेश विद्यापीठको यो त्रिदिवसीय गोष्ठी एक मार्गदर्शक दस्तावेजका रूपमा स्मरणीय रहनेछ। यसले परम्पराको संरक्षण मात्र होइन, संस्कृत शिक्षाको नवजागरणको दिशासमेत उद्घाटित गरेको छ।
आर.एम.पी. मिडिया प्ल्याटफर्म प्रा. लि.
कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिका–५, थली, काठमाडौं
सूचना तथा प्रसारण विभाग दर्ता नं ४९६२/२०८१-२०८२
प्रेस काउन्सिल नेपाल सूचीकरण प्रमाणपत्र नं: ४९५४-२०८१/०८२
कम्पनी दर्ता नं: ३५९१२४/८१-८२
मोबाइल सम्पर्क: ९८५१४०५१२७, ९७०६६५६२०२, ९८४९९९५६२४
इमेल सम्पर्क: rmp@dhipri.com, marketing@dhipri.com, content@dhipri.com
