काभ्रेपलाञ्चोकको पनौती–९, सुन्थान मुख्य कार्यालय रहेको श्री नवदुर्गा बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लि.का प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सिईओ) दिपक तिमल्सिना भर्खरै काभ्रे जिल्लाको सर्वोत्कृष्ट सहकारी कर्मचारी पुरस्कार २०८२ बाट सम्मानित हुनुभएको छ । असोज ४ गते सम्पन्न जिल्ला सहकारी संघ काभ्रेको ४४औं वार्षिक साधारणसभा तथा ५८औ स्थापना दिवसको अवसरमा तिमल्सिनालाई दश हजार नगदसहित दोसल्ला र सम्मान पत्र प्रदान गरिएको थियो ।

२०६१ साल कात्तिक १ गते श्री नवदुर्गा बचत तथा ऋण सहकारीको जुनियर कर्मचारीको रुपमा सेवा प्रवेश गर्नुभएका दिपक तिमिल्सिन त्यस बखत संस्थाको एक्लो कर्मचारी हुनुहुन्थ्यो । २०५९/०९/२६ गते स्थापना भएको नवदुर्गा साकोसमा उहाँ २०६१/०७/०१ गते कर्मचारीको रुपमा प्रवेश गर्नुभएको थियो जुन संस्थामा अहिले २० जना कर्मचारी कार्यरत छन् । उमेरले युवावय (३७ वर्ष) मा यात्रारत तिमल्सिनाले २०६९ साल साउन १ गतेबाट उक्त साकोसको सिईआको रुपमा व्यवस्थाकीय बागडोर सम्हाल्दै आउनुभएको छ । व्यवस्थापनमा स्नातकोत्तर र कानुनमा स्नातक तिमल्सिनासँग पुरस्कार पाएको अवस्थामा संस्था, सदस्य, सहकारी क्षेत्र आदि विविध विषयमा धिप्री डटकमले लामो वार्तालाप गरेको छ । प्रस्तुत छ, उक्त इमेल अन्तर्वार्ताको सम्पादित अंश:

सर्वोत्कृष्ट सहकारी कर्मचारी सम्मान २०८२ पाउँदा कस्तो अनुभूति भएको छ ? 
यो मेरो व्यक्तिगत सफलता मात्र नभई, हाम्रो सम्पूर्ण सहकारी परिवारको सामूहिक प्रयास, लगनशीलता र समर्पणको प्रतिफल हो । यो केवल एक पुरस्कार वा प्रशंसा पत्र मात्र होइन, यो मेरो कामप्रतिको निष्ठा, इमानदारी र सहकारी अभियानप्रतिको मेरो प्रतिबद्धताको सम्मान हो । यसले मलाई विगतमा गरेका कामहरूको सुखद मूल्यांकन भएको अनुभूति गराएको छ भने भविष्यमा अझै उत्कृष्ट र प्रभावकारी ढंगले काम गर्नका लागि थप ऊर्जा र प्रेरणा प्रदान गरेको छ ।

यो सफलता पछाडि मेरो एक्लो प्रयास मात्र छैन ।  यस अवसरमा मलाई निरन्तर मार्गदर्शन र हौसला प्रदान गर्नुहुने सहकारी संस्थाका सञ्चालक समिति, व्यवस्थापन तथा मेरा सम्पूर्ण सहकर्मी साथीहरूप्रति विशेष धन्यवाद ज्ञापन गर्न चाहन्छु । उहाँहरूको सहयोग, विश्वास र 'टिमवर्क' विना म यो स्थानसम्म आइपुग्न असम्भव थियो । हामी सबैको एउटै लक्ष्य, अर्थात् हाम्रा आदरणीय सदस्यहरूको आर्थिक तथा सामाजिक जीवनस्तर उकास्ने अभियानमा एकसाथ हिँड्दा नै यस्ता सफलताहरू प्राप्त हुने रहेछन् ।

सहकारी क्षेत्रबाट प्राप्त गर्नुभएको यो पहिलो पहिलो सम्मान पुरस्कार हो ?
यसअघि, गत २०८१ चैत्रमा पनि पनौती नगरपालिकाद्धारा उत्कृष्ट व्यवस्थापक को सम्मान पाएको थिए । त्यसैले यो दोस्रो सम्मान हो । 

एउटा असल र कुशल सिईओ बन्न के के गुण आवश्यक पर्छ ? 
सहकारी संस्थाको प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सिईओ) पद सञ्चालक समितिले निर्धारण गरेका नीति तथा कार्यक्रमहरूलाई सफलतापूर्वक कार्यान्वयन गराउने र संस्थाको समग्र व्यवस्थापनको नेतृत्व गर्ने एक महत्वपूर्ण जिम्मेवारी हो । त्यसैले एउटा असल प्रमुख कार्यकारी अधिकृतमा निम्न गुणहरू हुनु आवश्यक छ, जसले संस्थालाई सदस्यहरूको हितमा अगाडि बढाउन र दिगो विकासको बाटोमा लैजान मद्दत गर्दछः

१. व्यावसायिक र व्यवस्थापकीय गुणहरू
विषयगत ज्ञान: सहकारीका सिद्धान्त, मूल्य, मान्यता, ऐन, नियम र बजारको गहिरो ज्ञान हुनुपर्छ । वित्तीय व्यवस्थापन, मानव संसाधन व्यवस्थापन, र बजार व्यवस्थापन जस्ता विषयमा पोख्त हुनुपर्छ ।

योजना र रणनीति निर्माण: संस्थाको दूरदृष्टि, लक्ष्य र उद्देश्य प्राप्तिका लागि स्पष्ट कार्ययोजना र रणनीति बनाउन सक्ने क्षमता हुनुपर्छ ।

वित्तीय अनुशासन र पारदर्शिताः संस्थाको आर्थिक स्वास्थ्यलाई बलियो बनाउन वित्तीय अनुशासन कायम गर्ने, पारदर्शिता अपनाउने र सदस्यहरूको बचत तथा लगानीको सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने क्षमता हुनुपर्छ ।

जोखिम व्यवस्थापनः संस्थामा आउन सक्ने सम्भावित जोखिमहरूको पहिचान, विश्लेषण र न्यूनीकरणका उपायहरू अवलम्बन गर्न सक्ने खुबी हुनुपर्छ ।

प्रविधिमैत्रीः आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गरी संस्थाको काम–कारबाहीलाई छिटो, छरितो र प्रभावकारी बनाउन सक्ने हुनुपर्छ । डिजिटल कारोबार र प्रणालीलाई प्रोत्साहन गर्न सक्नुपर्छ ।

२. नेतृत्वदायी गुणहरू
दूरदर्शिताः भविष्यमा आउन सक्ने अवसर र चुनौतीहरूलाई आँकलन गरी संस्थालाई सही दिशामा डोर्याउन सक्ने दूरदर्शी सोच हुनुपर्छ ।

निर्णय क्षमताः तथ्य र तथ्याङ्कमा आधारित भएर समयमै सही र प्रभावकारी निर्णय लिन सक्ने क्षमता हुनुपर्छ ।

उत्प्रेरणा र सहकार्यः कर्मचारीहरूलाई उत्प्रेरित गर्ने, उनीहरूको क्षमता विकासमा ध्यान दिने र समूहमा काम गर्ने भावनाको विकास गराउन सक्ने हुनुपर्छ ।

सकारात्मक सोच: जस्तोसुकै परिस्थितिमा पनि सकारात्मक सोच राख्ने र समस्या समाधानमा केन्द्रित हुने बानी हुनुपर्छ ।

अधिकार प्रत्यायोजनः आफूमा भएका केही अधिकार र जिम्मेवारीहरूलाई मातहतका कर्मचारीहरूलाई विश्वासका साथ सुम्पन सक्ने र उनीहरूबाट काम लिन सक्ने खुबी हुनुपर्छ ।

३. व्यक्तिगत र चारित्रिक गुणहरू
इमानदारी र नैतिकता:  उच्च नैतिक आचरण भएको, इमानदार र सदस्यहरूको हितप्रति सधैँ निष्ठावान हुनुपर्छ ।

सदस्य–केन्द्रित:  संस्थाका सम्पूर्ण गतिविधिहरू सदस्यहरूको आर्थिक तथा सामाजिक उत्थानमा केन्द्रित गर्न सक्नुपर्छ ।

उत्कृष्ट सञ्चार सीप: सञ्चालक समिति, कर्मचारी, सदस्यहरू र अन्य सरोकारवालाहरूसँग स्पष्ट र प्रभावकारी रूपमा सञ्चार गर्न सक्ने क्षमता हुनुपर्छ । सबैको कुरा सुन्ने धैर्यता हुनुपर्छ ।

धैर्य र सहनशीलताः  कठिन परिस्थितिमा पनि धैर्यता नगुमाई सहनशील भएर काम गर्न सक्ने हुनुपर्छ ।

निरन्तर सिक्ने इच्छा: नयाँ कुराहरू सिक्न र आफूलाई सधैँ अद्यावधिक राख्न इच्छुक हुनुपर्छ ।

४. सामाजिक तथा सम्बन्ध विकासका गुणहरू
सामाजिक उत्तरदायित्वः संस्थालाई समुदायप्रति उत्तरदायी बनाउने र सामाजिक हितका कार्यहरूमा संलग्न गराउन सक्ने हुनुपर्छ ।

सम्बन्ध सञ्जाल: अन्य सहकारी संस्था, नियामक निकाय, वित्तीय संस्थाहरू र स्थानीय समुदायसँग सुमधुर सम्बन्ध कायम राख्न सक्ने हुनुपर्छ ।

समावेशी भावना: संस्थामा सबै जातजाति, लिङ्ग, वर्ग र समुदायका सदस्यहरूको समान सहभागिता र पहुँच सुनिश्चित गर्नेतर्फ ध्यान दिनुपर्छ ।

एउटा असल प्रमुख कार्यकारी अधिकृतले यी गुणहरूको विकास गरी संस्थाको व्यावसायिक सफलता र सदस्यहरूको सन्तुष्टिलाई एकैसाथ अगाडि बढाउन सकिन्छ । केवल एक व्यवस्थापक मात्र नभएर, सहकारी अभियानलाई सार्थक बनाउने एक महत्वपूर्ण उत्प्रेरक पनि हुन सकिने अवस्था हुन्छ  ।

आफूले सिक्नुपर्ने कुराहरु के हुन् जस्तो लाग्छ ? 
सहकारी क्षेत्रका विगतका कमीकमजोरी, विगतका घटनाहरुबाट र सहकारी प्रति भएको आम जनमानसको भावना प्रति सकारात्मकता बनाउनका लागि गर्नुपर्ने कार्यहरुको बारेमा ।

सहकारी क्षेत्रका व्यवस्थापकहरुको सीप तिर्खान के गर्नुपर्छ ? 
सहकारी तथा वित्तिय क्षेत्रको निरन्तर अध्ययन, प्रविधीहरुमा पहुँच, सहकारी क्षेत्र तथा व्यवस्थापनका क्षेत्रका तालिम, गोष्ठी तथा छलफलहरुमा सहभागी र सहकारीको सफल अभ्याससँगसँगै सहकारी असफलताको अध्ययन तथा विश्लेषण, निरन्तर प्रविधि तथा सूचनाहरु, कानूनी प्रावधानहरुमा अद्यावधिक रहने ।

आफुले जानेका कुरा अन्यलाई सिकाउने आफुले नजानेका कुराहरु आफ्ना अभिभावक तथा अग्रजहरुबाट निरन्तर सिक्ने र सिकाउने । (सिक्न खोजेर सानो हुइने होइन सिकाएर सकिने होइन भन्ने सोच मेरो छ । त्यसैले जुनसुकै अवस्थामा पनि सिक्न र सिकाउन तयार रहन्छु । )  

सहकारी अभियानलाई थप व्यावसायिक बनाउने सिईओहरुको भूमिका के हुन्छ ? 
सबैभन्दा पहिले आ आफुले जिम्मेवारी लिएको संस्थालाई राम्रो र व्यावसायिक बनाउने हो । जसका लागि सहकारीको ऐन, नियमावली, सहकारी संग सम्वन्धी कानूनी व्यवस्था, नियामक निकायहरुले जारी गरिएका मापदण्ड तथा निर्देशनहरुको पालना गर्दै सदस्य केन्द्रित कारोवार गर्दै इमान्दार तथा पारदर्शी, पक्षपातरहित कार्य गरेमा सहकारी अभियानलाई अझै व्यावसायिक बनाउन सकिन्छ । 

मुलुकको सहकारी क्षेत्रको व्यवस्थापनका मुख्य समस्याहरु, मुख्य कमजोरीहरु के हुन् र तिनको समाधान के कसरी सम्भव छ ? पछिल्ला नियामकीय व्यवस्थाहरुलाई सिईओ रुपमा हेर्दा सजिला र अफ्ठेरा वा नमिल्दो कुराहरु के के छन् ? 
अवश्य, तपाईंले सोध्नुभएको प्रश्न अत्यन्तै सान्दर्भिक र महत्वपूर्ण छ । नेपालको सहकारी क्षेत्रले मुलुकको अर्थतन्त्रमा ठूलो योगदान पुर्याए पनि यसको व्यवस्थापनमा गम्भीर समस्या र कमजोरीहरू छन् । म एक प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (CEO) को दृष्टिकोणबाट यी विषयहरूको विस्तृत विश्लेषण प्रस्तुत गर्दछु:

सहकारी क्षेत्रको व्यवस्थापनका मुख्य समस्या, कमजोरी र समाधानका उपायहरू

क) मुख्य समस्या तथा कमजोरीहरू 

अत्यधिक जोखिमपूर्ण लगानी: कतिपय संस्थाहरूले सदस्यहरूको बचतलाई अनुत्पादक क्षेत्र, घर–जग्गा, सेयर बजार जस्ता जोखिमपूर्ण क्षेत्रमा अत्यधिक लगानी गरेका छन ।

अपारदर्शी कारोबार:  संस्थाका सञ्चालक वा उच्च व्यवस्थापनले अपारदर्शी रूपमा आफू वा आफ्ना नातागोताका लागि ठूलो रकम ऋण प्रवाह गर्ने प्रवृत्ति छ ।

कमजोर आन्तरिक नियन्त्रण प्रणालीः ऋण लगानी, असुली, र खर्च प्रक्रियामा बलियो आन्तरिक नियन्त्रण प्रणाली नहुँदा अनियमितता र ठगीको जोखिम बढेको छ ।

अव्यावसायिक नेतृत्वः धेरैजसो सहकारीहरूमा दक्ष र व्यावसायिक जनशक्तिको सट्टा राजनीतिक वा व्यक्तिगत पहुँचका आधारमा कर्मचारी र CEO नियुक्त गर्ने चलन छ ।

कर्मचारी तालिमको अभावः कर्मचारीहरूलाई नियमित रूपमा समयसापेक्ष तालिम र क्षमता विकासका अवसरहरू प्रदान नगरिँदा सेवा प्रवाह कमजोर भएको छ ।

प्रविधिको न्यून प्रयोगः अझै पनि धेरै सहकारीहरूले परम्परागत हिसाब–किताब प्रणालीमा काम गरिरहेका छन्, जसले गर्दा कारोबार छिटोछरितो र पारदर्शी हुन सकेको छैन ।

कमजोर अनुगमन र सुपरीवेक्षणः नियामक निकाय (जस्तैः सहकारी विभाग, प्रदेश तथा स्थानीय तह) सँग पर्याप्त जनशक्ति, स्रोत र प्रविधि नहुँदा प्रभावकारी अनुगमन हुन सकेको छैन ।

राजनीतिक संरक्षणः गलत काम गर्ने संस्थाहरूले राजनीतिक संरक्षण पाउने गरेकाले कारबाही प्रक्रिया फितलो हुने गरेको छ ।

एकै प्रकृतिको नियमनः दुर्गम गाउँको एउटा सानो कृषि सहकारी र सहरको अर्बौंको कारोबार गर्ने बचत तथा ऋण सहकारीलाई एउटै नियमले बाँध्ने प्रयासले व्यावहारिक कठिनाइ उत्पन्न गरेको छ ।

सदस्य शिक्षाको अभावः अधिकांश सदस्यहरूलाई सहकारीको सिद्धान्त, आफ्नो अधिकार र कर्तव्यबारे जानकारी छैन । उनीहरूले सहकारीलाई बैंकजस्तै नाफा कमाउने संस्था मात्र बुझेका छन् ।

संस्थापकहरूको हालीमुहालीः केही सीमित व्यक्ति वा परिवारले सहकारीलाई आफ्नो निजी कम्पनीजसरी चलाउने प्रवृत्ति छ, जसले गर्दा आम सदस्यहरूको अपनत्व महसुस हुन सकेको छैन ।

ख) समाधानका उपायहरू 

स्रोत, साधन र अधिकारसम्पन्न शक्तिशाली दोस्रो तहको नियामक निकाय वा सहकारी प्राधिकरणले सहकारीहरुलाई दर्ता प्रक्रियामा अगाडी बढाई तत्काल विशिष्टीकृत अनुगमन गर्नुपर्छ ।

जोखिमको स्तर हेरी सहकारीहरूको वर्गीकरण (जस्तैः ठूलो, मझौला, सानो) गरी सोहीअनुसार फरक–फरक नियमन र सुपरीवेक्षणको ढाँचा बनाउनुपर्छ ।

कर्जा सूचना केन्द्रमा सबै सहकारीहरूको पहुँच अनिवार्य गरी खराब ऋणीको पहिचान गर्नुपर्छ ।

सम्पत्ति शुद्धीकरण निवारणसम्बन्धी व्यवस्थालाई कडाइका साथ लागू गर्नुपर्छ ।

संस्थाको कुल सम्पत्तिको निश्चित प्रतिशत तरलता Liquidity) अनिवार्य रूपमा कायम राख्नुपर्ने व्यवस्थालाई कडाइका साथ पालना गराउनुपर्छ ।

नियामक निकायले जारी गरेका सुरक्षण तथा जारी गरेका निर्देशनहरुको क्रमश पालना गर्ने ।

पछिल्ला नियामकीय व्यवस्थाहरुलाई सिईओ रुपमा हेर्दा सजिला र अफ्ठेरा वा नमिल्दो कुराहरु के के छन् ? 
पछिल्ला नियामकीय व्यवस्थाहरुले संस्थालाई नियमगत रुपमा चलाउन, संस्थालाई सुसासन युक्त रुपमा संचालनका लागि एकदमै उपयुक्त छ सो कार्यहरुले हाललाई केही अप्ठयारो पारेता पनि दीर्घकालीन रुपमा संस्थालाई सुशासनयुक्त राख्न सहयोग पुग्ने देखिन्छ । 

सिईओको रुपमा नवदुर्गा साकोसलाई कहाँ पु¥याउँछु भन्ने सोच छ ? एउटा कुनै लक्ष्य वा गन्तव्यको विन्दु केही छ कि वा संस्थागत पुँजीका हिसाबले वा ब्राण्डका हिसाबले वा सदस्य संख्या वा कारोबार आदिका हिसाबले ?
नियमित बचतको अशं ४० प्रतिशत पुर्याउने, संस्थागत कोष १० प्रतिशत भन्दा माथि पु¥याउने, नियमित बचत गर्ने सदस्यको प्रतिशत ८० प्रतिशत पुर्याउने, ऋणको व्यत्तिगत सिमा बासलातको १ प्रतिशत सम्म गर्ने लक्ष्य तय गरेको छु । सञ्चालक समिति, व्यवस्थापन, शेयर सदस्यहरु र सरोकारवालाहरुको साथ सहयोगमा यो सम्भव छ भन्नेमा पनि विश्वस्त छु ।

यो वर्षको संस्थाको नीति, कार्यक्रम तथा व्यावसायिक लक्ष्यका मुख्य विषयहरु के छन् ? कतिऔं रणनीतिक योजना कार्यान्वयनमा छ अहिले ?
नियमित बचतलाई प्राथमिकीकरणा, भाखा नाघेका ऋण असुली, सहकारी एकीकरणलाई निरन्तरता सहित १ अर्व ४२ करोडको बासलात बनाउने, २४ ओटा सदस्य शिक्षा तथा वित्तीय साक्षरता कार्यक्रम गर्ने आदि मुख्य विषय नीति तथा कार्यक्रममा समावेश छन् ।

नवदुर्गा साकोसका चुनौतीहरु के हुन् र अबको तपाईको जोड के मा हुनेछ ? 
अनुत्पादक क्षेत्रका ऋण लगानीलाई विस्तारै उत्पादनमूलक क्षेत्रमा परिर्वतन गर्ने अबको मुख्य जोड रहनेछ । यस्तै, व्यवस्थापनलाई अझै प्रभावकारी एवम् क्षमतावात बनाउने तथा निस्कृय सदस्यहरुलाई सक्रिय बनाउने हाम्रो प्राथकिमतामा छ । मलाई के लाग्छ भने बैंक तथा वित्तीय संस्थाको पहुँचबाट टाढा रहेका विपन्न र न्यून आय भएका वर्गको सहकारीमार्फत आर्थिक तथा सामाजिक रुपान्तरण सम्भव छ । सहकारीमार्फत सदस्य र मूलुकको आर्थिक रुपान्तरण सम्भव छ ।

श्री नवदुर्गा साकोसको कार्यक्षेत्र कति छ ?
काभ्रे जिल्लाको पनौती, बनेपा, धुलिखेल, नमोवुद्ध, पाँचखाल, मण्डनदेउपुर नगरपालिका, खानिखोला र बेथानचोक गा.पा (५ न.पा र २ गा.पा) 

संस्थाको पछिल्लो अवस्थाबारे केही जानकारी गराइदिनुस न ?
हामीसँग अहिले १०२७६ कूल सदस्य हुनुहुन्छ जसमध्ये ५८५० महिला सदस्य तथा ४३५० पुरुष सदस्य हुनुहुन्छ भने बाँकी ७६ संस्थागत सदस्य छन् । यसमा पनि ४० वर्षमुनिका युवा सदस्य २१३५ जना हुनुहुन्छ । हामीसँग ७११ जना बालबचतकर्ता हुनुहुन्छ । ७ वटा सेवा केन्द्रमार्फत सेवा प्रवाह गरिरहेका छौं । यस्तै, महिला १० र पुरुष १० गरी कुल २० कर्मचारीमध्ये १९ जना त युवा  छौं ।

वित्तीय रुपमा भन्नुपर्दा कूल सम्पत्ति: १,१६,६९,१८,०७८.०४ रहेको संस्थामा शेयर पुँजी: १०,७१,३२,१००, कुल बचत: ९२,४०,१३,५७०.४७, कुल ऋण लगानी: ९२,२७,६७,९९२.३१, संस्थागत पुँजी: ७,२७,५७,२७१.२० छ । हामी २०६५/१०/०२ गते नेफ्स्कूनमा आवद्ध भएका हौं भने २०७४ चैतदेखि हामी नेफ्स्कूनले सञ्चालन गरेको प्रोवेशन स्तरीकरण कार्यक्रममा आवद्ध छौं । 

तपाईंले लिएका मुख्य तालिमहरु के के छन् ?
– सहकारी व्यवस्थापकको क्षमता अभिवृद्धि तालिम (CUMCC)

– प्रशिक्षक प्रशिक्षण तालिम – सहकारीमा जोखिम व्यस्थापन तालिम 

– नेतृत्व विकास तथा क्षमता अभिवृद्धि सम्बन्धी तालिम 

-Digitalization and Financial Inclusion (In collaboration with CICTAB)

– Certified Internal Auditors Training For Co-operative

– Financial Literacy Trainer Training For Youth

मैले सहकारी व्यवस्थापन, वित्तिय व्यवस्थापन, सहकारी शिक्षा, प्रशिक्षक प्रशिक्षण, सहकारी व्यवस्थापकको क्षमता अभिवृद्धि तालिम, क्षमता अभिवृद्धि तालिम गरी २२ ओटा तालिम लिइएको छु । 

अन्तर्राष्ट्रिय सिकाइहरु के के छन् ? कुन कुन देश भ्रमण गर्नुभयो सिकाइको रुपमा ?
भ्रमण तथा तालिमका लागि अन्तर्राष्ट्रिय तालिम भारतको महाराष्ट पुनेमा Digitalization and Financial Inclusion (in collaboration with CICTAB)  सम्बन्धी तालिम लिएको छु जहाँ ग्रामीण क्षेत्रका आम व्यक्तिहरुलाई वित्तिय समावेशिकरणको लागि भएका प्रत्यक्ष शिकाई प्राप्त भएको र उच्चतम प्रविधिको प्रयोग गरिएको पाए ।